Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində coğrafi mövqeyi, karbohidrogen ehtiyatları və logistik imkanları ilə seçilən Azərbaycan, xarici siyasətində iqtisadi diversifikasiya və balanslaşdırılmış tərəfdaşlıq prinsiplərinə xüsusi önəm verir. Bu kontekstdə Azərbaycanın xarici iqtisadi əlaqələrində Avropa İttifaqı (Aİ) tamamilə müstəsna və strateji çəkiyə malikdir. Bu gün Aİ sadəcə bir siyasi qütb deyil, Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşı, ixracatının əsas ünvanı və ölkə iqtisadiyyatına ən çox investisiya yatıran xarici güclərdən biridir. İki tərəf arasındakı iqtisadi münasibətlərin mövcud vəziyyəti, ticarət dövriyyəsinin strukturu, enerji təhlükəsizliyindəki rol və gələcək perspektivlər qarşılıqlı faydalılıq prinsiplərinə söykənir.
Azərbaycanın xarici ticarət statistikasına nəzər saldıqda, Avropa İttifaqının liderliyi dərhal diqqəti cəlb edir. Ölkənin ümumi ticarət dövriyyəsinin yarıya yaxını məhz Aİ üzvü olan dövlətlərin payına düşür. İtaliya, Almaniya, Fransa, Yunanıstan, Xorvatiya və Çexiya kimi ölkələr Azərbaycanın əsas fəal ticarət etdiyi tərəfdaşlar sırasındadır. Xüsusilə İtaliya, Azərbaycanın həm Aİ məkanında, həm də qlobal miqyasda bir nömrəli ticarət tərəfdaşı statusunu illərdir qoruyub saxlayır. Bu iqtisadi bağlılıq hər iki tərəf üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Avropa bazarlarına etibarlı xammal tədarükçüsü kimi daxil olur, Avropa ölkələri isə Azərbaycana yüksək texnologiyalar, maşın və avadanlıqlar, kimya sənayesi məhsulları və istehlak malları ixrac edir.
Aİ-Azərbaycan ticarət əlaqələrinin mərkəzində heç şübhəsiz ki, enerji sektoru dayanır. Azərbaycan uzun illərdir Avropanın neft təhlükəsizliyində mühüm rol oynayırdısa, Cənub Qaz Dəhlizinin, yəni Trans-Anadolu (TANAP) və Trans-Adriatik (TAP) boru kəmərlərinin tam gücü ilə fəaliyyətə başlaması bu münasibətləri keyfiyyətcə yeni mərhələyə daşıdı. Avropanın qaz təminatı fonunda Azərbaycan qazının İtaliya, Yunanıstan və Bolqarıstana, son dövrlərdə isə Macarıstan, Rumıniya və Serbiyaya çatdırılması Bakının Brüssel üçün etibarlı və strateji tərəfdaş statusunu daha da möhkəmləndirdi. Enerji sahəsində imzalanmış strateji tərəfdaşlığa dair anlaşma memorandumları çərçivəsində Avropaya qaz ixracının mərhələli şəkildə artırılması hədəflənir. Bu, yaxın onillikdə də Aİ-nin Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşı olaraq qalacağını təmin edən ən böyük faktordur.
Digər tərəfdən, Azərbaycan iqtisadiyyatının neft-qaz amilindən asılılığını azaltmaq və qeyri-neft sektorunu inkişaf etdirmək strategiyasında da Aİ əvəzedilməz tərəfdaşdır. Aİ şirkətləri Azərbaycanda qeyri-neft sənayesinə, kənd təsərrüfatına, nəqliyyat və infrastruktur layihələrinə milyardlarla dollar investisiya qoyublar. Eyni zamanda, müxtəlif birgə proqramlar vasitəsilə Azərbaycanda kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı, kənd təsərrüfatının rəqabətqabiliyyətliliyinin artırılması və idarəetmə standartlarının təkmilləşdirilməsi istiqamətində ciddi addımlar atılır. Azərbaycan istehsalı olan kənd təsərrüfatı və qida məhsullarının Avropa bazarlarına çıxışı üçün fitosanitar və keyfiyyət standartlarının uyğunlaşdırılması işləri də bu iqtisadi inteqrasiyanın tərkib hissəsidir.
Son illərdə dünyada baş verən geosiyasi dəyişikliklər Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunu, yəni "Orta Dəhliz"i xüsusilə ön plana çıxarıb. Çindən gələn yüklərin Mərkəzi Asiya və Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, oradan isə Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya daşınması həm Bakı, həm də Brüssel üçün böyük strateji əhəmiyyət kəsb edir. Aİ bu dəhlizin effektiv işləməsi və Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının infrastrukturunun genişləndirilməsi layihələrinə böyük maraq göstərir. Nəqliyyat sahəsindəki bu tərəfdaşlıq ticarət əlaqələrini təkcə xammal mübadiləsi ilə məhdudlaşdırmır, həm də Azərbaycanı Aİ ilə Asiya arasında regional logistik qovşağa çevirir, bu isə tranzit və xidmət sektorunun ticarət dövriyyəsindəki payını böyüdür.
Müasir dövrün digər mühüm trendi isə yaşıl enerji sahəsindəki əməkdaşlıqdır. Aİ-nin qlobal səviyyədə apardığı "Yaşıl Kurs" siyasəti Azərbaycanın iqtisadi strategiyası ilə tam üst-üstə düşür. Azərbaycan işğaldan azad edilmiş əraziləri və Naxçıvanı "Yaşıl Enerji Zonası" elan edərək bu istiqamətdə böyük layihələrə start verib. Ölkənin Xəzər dənizindəki və qurudakı nəhəng külək və günəş enerjisi potensialı yaxın gələcəkdə Avropaya ekoloji təmiz elektrik enerjisinin ixracını nəzərdə tutur. Qara dənizin dibi ilə sualtı elektrik kabelinin çəkilməsi kimi qlobal layihələr Aİ ilə ticarətin strukturuna yeni və mühüm bir komponent əlavə edəcək.
Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, Avropa İttifaqı və Azərbaycan arasındakı iqtisadi tərəfdaşlıq sadə bir alqı-satqı əməliyyatından çox uzaqdır. Bu əlaqələr qarşılıqlı asılılığa, strateji maraqlara və gələcəyə yönəlmiş çoxşaxəli bir sistemdir. Avropa üçün Azərbaycan etibarlı enerji mənbəyi və mühüm nəqliyyat dəhlizidirsə, Azərbaycan üçün Aİ böyük bir bazar, texnologiya mənbəyi və iqtisadi modernləşmə modelidir. Yaxın gələcəkdə reallaşdırılması planlaşdırılan yeni ikitərəfli sazişlər və yaşıl enerji layihələri bu tərəfdaşlığı daha da sarsılmaz edəcək və Aİ-nin Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşı statusunu uzun illər qoruyub saxlamasını təmin edəcəkdir.

Maştağa qəsəbəsi, 28 nömrəli məktəbin
coğrafiya müəllimi Ceyhun Sadizadə