Ağstafa Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Seymur Orucov - Bəzi tarixlər təqvimdə sadəcə bir gün olaraq qalmır. Onlar bir xalqın yaddaşına, taleyinə və gələcəyinə çevrilir. 27 Sentyabr məhz belə tarixlərdəndir. 2020-ci ilin həmin səhəri Azərbaycan üçün uzun illərin həsrəti ilə gələcəyin ümidi arasında yeni bir səhifə açıldı. Otuz ilə yaxın doğma torpaqlarının işğalına dözən, yüz minlərlə insanının yurd nisgilini yaşayan bir xalq həmin gündən etibarən tarixinin ən ağır, eyni zamanda ən şərəfli sınaqlarından birinə qədəm qoydu. 27 Sentyabr sonradan qazanılacaq böyük Zəfərin başlanğıcı olsa da, bu günün ən uca mənası Vətən uğrunda canından keçən insanların müqəddəs xatirəsində yaşayır.

Azərbaycan xalqı Qarabağ ağrısını onilliklər boyu öz içində daşıdı. Doğma kəndindən, şəhərindən çıxarılan insanların illərlə evlərinin açarlarını qoruması, valideynlərin övladlarına heç görmədikləri yurd yerlərindən danışması, məcburi köçkün ailələrinin bir gün geri dönəcəklərinə olan inamı bu mübarizənin görünməyən tərəfi idi. Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Kəlbəcər, Laçın və Şuşa sadəcə xəritədəki coğrafi adlar deyildi. Bu yerlər minlərlə ailənin yarımçıq qalmış həyatı, ata-baba ocağı, uşaqlıq xatirəsi, məzarı, məscidi, məktəbi və yurd yaddaşı idi. İllər keçirdi, nəsillər dəyişirdi, amma həmin torpaqlara qayıtmaq arzusu dəyişmirdi.

Münaqişənin həlli üçün uzun illər diplomatik danışıqlar aparıldı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrdə işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması ilə bağlı tələblər yer alsa da, münaqişənin siyasi həlli onilliklər ərzində əldə edilmədi. Azərbaycan bu müddətdə ərazi bütövlüyünün bərpasını və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtmasını əsas mövqeyi kimi saxladı.

Bu uzun dövr Azərbaycan üçün yalnız gözləməkdən ibarət deyildi. Dövlət güclənir, iqtisadi imkanlar genişlənir, ordu müasirləşdirilir, hərbi hazırlıq artırılırdı. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri, sonrakı hərbi qarşıdurmalar və 2020-ci ilin Tovuz hadisələri göstərirdi ki, cəbhədəki vəziyyət kövrək olaraq qalır. Azərbaycan cəmiyyətində isə bir fikir getdikcə daha aydın ifadə olunurdu: ölkənin ərazi bütövlüyü məsələsi həllini tapmalıdır.

Və 2020-ci il sentyabrın 27-si gəldi.

Həmin gün cəbhə xəttində başlayan genişmiqyaslı döyüşlər qısa müddətdə bütün ölkənin həyatını dəyişdirdi. Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı və bununla da sonradan 44 günlük Vətən müharibəsi adlandırılacaq tarixi mübarizənin ilk səhifəsi yazıldı. Artıq illərlə xəbərlərdə işğal altında olduğu deyilən kəndlərin adları bir-bir azad olunan yaşayış məntəqələrinin sırasında səslənməyə başlayırdı. Hər yeni xəbər ölkədə həm sevinc, həm də böyük məsuliyyət hissi yaradırdı. Çünki hər qarış torpağın arxasında Azərbaycan əsgərinin həyatı, cəsarəti və fədakarlığı dayanırdı.

Müharibənin ilk günlərindən Azərbaycan Ordusunun irəliləyişi cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində davam etdi. Suqovuşanın, Cəbrayılın, Füzulinin, Zəngilanın və Qubadlının azad edilməsi hərbi əməliyyatların gedişində mühüm mərhələlər oldu. İllərlə həsrətlə çəkilən yurd adları artıq azadlıq xəbərlərinin başlıqlarına çevrilirdi. Azərbaycanın üçrəngli bayrağının həmin ərazilərdə yenidən qaldırılması təkcə hərbi nəticə deyildi; bu mənzərə öz evinə qayıtmağı gözləyən insanların onilliklər boyu yaşatdığı ümidin gerçəkləşməsi idi.

Lakin 44 günün hər biri yalnız xəritədə dəyişən mövqelərlə ölçülə bilməz. O günlərin arxasında səngərdə gecələyən əsgərlər, yaralı silahdaşını döyüş meydanından çıxaran hərbçilər, övladından xəbər gözləyən analar, telefon zənginin səsini həyəcanla gözləyən ailələr vardı. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən olan minlərlə insan eyni amal ətrafında birləşmişdi. Müharibənin bəlkə də ən böyük mənəvi gücü məhz burada idi: cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında Vətən məsələsində yaranmış həmrəylik ön cəbhə ilə arxa cəbhəni vahid iradəyə çevirmişdi.

Bu yolun ən ağır həqiqəti isə şəhidlik idi. Azərbaycanın azadlığı və ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşən hərbçilərin bir qismi doğma evlərinə geri dönmədi. Onların yarımçıq qalan arzuları, gözləyən ailələri və geridə qoyduqları xatirələri xalqın ümumi yaddaşının bir hissəsinə çevrildi. Bu gün azad edilmiş torpaqlarda dalğalanan Azərbaycan bayrağına baxarkən onun hansı böyük fədakarlığın hesabına ucaldığını unutmamaq 27 Sentyabrın bizə verdiyi ən böyük mənəvi məsuliyyətlərdən biridir.

Müharibənin həlledici səhifələrindən biri Şuşada yazıldı. Azərbaycanın tarixində, mədəniyyətində və milli yaddaşında xüsusi yeri olan şəhərin azad edilməsi döyüşlərin gedişinə ciddi təsir göstərdi. 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad olunduğu elan edildi. Şəhərin mürəkkəb relyefi şəraitində aparılan döyüşlər Azərbaycan hərbçilərinin hazırlığının və iradəsinin ən yaddaqalan nümunələrindən biri oldu. Şuşanın azad edilməsindən sonra hərbi-siyasi vəziyyət sürətlə dəyişdi və noyabrın 10-da üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Sonrakı mərhələdə Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonları Azərbaycana qaytarıldı.

Beləliklə, sentyabrın 27-də başlayan 44 günlük yol Azərbaycanın yaxın tarixini dəyişdirdi. Lakin Zəfərin böyüklüyünü anlamaq üçün yalnız onun son gününə baxmaq kifayət deyil. Noyabrın sevincini sentyabrın ağrısından ayırmaq mümkün deyil. Zəfər xəbərlərinin arxasında şəhidlərin son döyüşü, qazilərin yaraları, əsgərlərin keçdiyi ağır yollar və ailələrin yaşadığı sonsuz nigaranlıq vardı. Buna görə 27 Sentyabr həm başlanğıc, həm də böyük ehtiram günüdür.

Məhz bu mənəvi məna nəzərə alınaraq Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il dekabrın 2-də imzaladığı sərəncamla 27 Sentyabr Azərbaycan Respublikasında Anım Günü kimi təsis edildi. Hər il həmin tarixdə ölkə Vətən uğrunda həyatını itirmiş şəhidlərini yad edir. Anım Günü qələbə təntənəsindən fərqli bir məna daşıyır: burada sükut, ehtiram və minnətdarlıq ön plana keçir. Dövlət səviyyəsində şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, şəhid ailələrinin və qazilərin sosial müdafiəsi, yaralanmış hərbçilərin müalicə və reabilitasiyası istiqamətində tədbirlər də müharibədən sonrakı dövrün mühüm istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunur.

27 Sentyabrın ən təsirli tərəflərindən biri odur ki, bu tarix hər Azərbaycan ailəsinə müxtəlif şəkildə toxunur. Kiminin qapısından bir əsgər yola salınıb, kiminin evinə qazi dönüb, kiminin həyətində şəhid tabutu qarşılanıb. Bəziləri atasını, bəziləri oğlunu, bəziləri qardaşını, bəziləri həyat yoldaşını itirib. Buna görə Anım Günü yalnız dövlət təqviminin bir tarixi deyil. O, minlərlə ailənin şəxsi ağrısının bütöv bir xalqın ortaq ehtiramına çevrildiyi gündür.

Şəhidlər haqqında danışarkən onları yalnız statistik rəqəmlərlə ifadə etmək mümkün deyil. Onların hər birinin adı, ailəsi, arzusu, yaşanmamış sabahı vardı. Kimi ata idi, kimi yeni ailə qurmuşdu, kimi həyatının ən gənc çağında idi. Ancaq döyüş anında onları birləşdirən bir seçim vardı – Vətənin müdafiəsi. Bu səbəbdən şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq təkcə onların məzarlarını ziyarət etmək deyil; onların uğrunda mübarizə apardıqları ölkəyə, dövlətçiliyə və gələcək nəsillərə məsuliyyətlə yanaşmaq deməkdir.

Qazilər də həmin tarixin canlı yaddaşıdır. Onların bədənində daşıdığı yaralar 44 günlük müharibənin görünən izləridir. Döyüş meydanından sağ qayıdan, lakin həyatını yeni şərtlərlə davam etdirməli olan hər bir hərbçinin cəmiyyətin diqqəti və qayğısı ilə əhatə olunması yalnız sosial məsələ deyil, mənəvi borc kimi də qəbul edilir. Şəhid ailəsinə göstərilən ehtiram, qaziyə verilən dəyər Vətən uğrunda göstərilən fədakarlığın unudulmadığını ifadə edir.

Bu gün azad edilmiş ərazilərdə aparılan quruculuq və insanların doğma yurdlarına qayıdışı 27 Sentyabrdan başlayan tarixi prosesin başqa bir mərhələsini ifadə edir. Bir vaxtlar yalnız xatirələrdə yaşayan kəndlərdə yenidən həyat qurulur, yollar çəkilir, yaşayış məntəqələri bərpa edilir. Müharibənin dağıtdığı torpaqlarda həyatın yenidən başlanması keçmişlə gələcək arasında yeni körpü yaradır. Vaxtilə məcburi köçkün kimi evindən çıxmış insanların illər sonra doğma yurda qayıtması bu tarixin insan talelərindəki mənasını daha aydın göstərir.

Ancaq zaman keçdikcə 27 Sentyabrın mahiyyətini gələcək nəsillərə düzgün çatdırmaq daha böyük əhəmiyyət qazanacaq. Bu tarixi yalnız döyüşlərin xronologiyası kimi öyrətmək kifayət etməz. Gələcək nəsil bilməlidir ki, hər bir dövlətin müstəqilliyi, suverenliyi və təhlükəsizliyi böyük məsuliyyət tələb edir. Vətənin müdafiəsi yalnız silah götürən əsgərin işi deyil; güclü dövlət qurmaq, təhsil almaq, vicdanla çalışmaq, milli birliyi qorumaq və ölkənin gələcəyinə töhfə vermək də Vətən qarşısında xidmətin müxtəlif formalarıdır.

27 Sentyabr həm də yaddaşla gələcək arasında görünməz bir bağdır. O gün döyüşə gedən insanların böyük hissəsi gələcək nəsillərin azad və təhlükəsiz ölkədə yaşaması naminə həyatını riskə atdı. Bu səbəbdən onların xatirəsi yalnız keçmişə aid deyil. Şəhidlərin adı yaşadıqca onların qoruduğu dəyərlər də gələcək nəsillərin mənəvi məsuliyyətinə çevrilir.

İllər keçəcək. 2020-ci ilin payızını şəxsən yaşayan insanların sayı zamanla azalacaq. Ancaq 27 Sentyabrın Azərbaycan tarixində tutduğu yer dəyişməyəcək. Çünki həmin tarixdə başlanan mübarizə təkcə hərbi əməliyyatların başlanğıcı olmadı; onilliklər boyu yurd həsrəti yaşayan insanların taleyində dönüş nöqtəsinə çevrildi. Sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək davam edən 44 gün Azərbaycan tarixinin ən ağır və ən yaddaqalan dövrlərindən biri kimi qalacaq.

Bu səbəbdən 27 Sentyabrı anmaq yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. Bu gün azad torpaqlara gedən yolların hansı qiymətə açıldığını düşünmək, geri dönməyən insanların xatirəsi qarşısında baş əymək, qazilərin fədakarlığını unutmamaq və həmin tarixi gələcək nəsillərə olduğu kimi çatdırmaq günüdür.

Azərbaycanın Zəfər tarixinin başlanğıcında bir tarix dayanır – 27 Sentyabr. Bu tarixin arxasında isə minlərlə insanın cəsarəti, ailələrin göz yaşı, xalqın birliyi və Vətənə bağlılığı var.

27 Sentyabrın ən böyük sözü də elə budur: Vətən uğrunda həyatını fəda edənlər unudulmur. Şəhidlərin xatirəsi xalqın yaddaşında yaşadıqca, onların uğrunda döyüşdüyü Vətən də yaşayacaq.