İslamabad sazişi niyə dağıldı? ABŞ ilə İran arasında əldə olunmuş İslamabad sazişinin faktiki olaraq qüvvədən düşməsi Yaxın Şərqdə yeni və daha təhlükəli mərhələnin başlanğıcından xəbər verir. Son günlər tərəflər arasında baş verən qarşılıqlı hərbi hücumlar, Vaşinqtonun İrana qarşı yenidən genişmiqyaslı zərbələrə başlaması, Tehranın isə buna cavab addımları atması göstərir ki, tərəflər arasında əldə edilmiş razılaşma artıq işlək mexanizm deyil.

Bu reallığı İranın özü də etiraf edir. İran xarici işlər nazirinin müavini bəyan edib ki, ABŞ-ın hücumları və dəniz blokadasını yenidən tətbiq etmək cəhdləri səbəbindən İslamabad sazişi faktiki olaraq qüvvədən düşüb.

Əslində isə bu nəticə gözlənilən idi. Çünki imzalanan razılaşma nə Vaşinqtonun, nə də Təl-Əvivin uzunmüddətli strateji maraqlarına tam cavab verirdi. Saziş sadəcə müvəqqəti gərginliyin azaldılması üçün əldə edilmiş taktiki razılaşma idi. Belə bir razılaşmanın uzunömürlü olmayacağı əvvəlcədən bəlli idi və onun pozulması üçün yalnız uyğun bəhanənin yaranması gözlənilirdi.

Tramp yeni strategiyanı elan etdi: Məqsəd İranı danışıqlara məcbur etməkdir
İranın Körfəz bölgəsində həyata keçirdiyi son hərbi təxribatlardan sonra ABŞ administrasiyası yeni hərbi kampaniyaya start verdi. ABŞ Prezidenti Donald Tramp "Fox News"a müsahibəsində açıq şəkildə bəyan etdi ki, məqsəd İranı yenidən danışıqlar masasına qaytarmaqdır.
"Əgər onlar danışıqlara razı olmazlarsa, biz onların bütün körpülərini, bütün elektrik stansiyalarını məhv edəcəyik", - Tramp qeyd edib.
Tramp bildirib ki, ABŞ ordusu yaxın günlərdə də zərbələri davam etdirəcək və növbəti hədəflər enerji infrastrukturu olacaq.

Bu bəyanatlar göstərir ki, Vaşinqton artıq İranı iqtisadi və hərbi baxımdan maksimum təzyiq altında saxlayaraq siyasi güzəştlərə məcbur etmək strategiyasını seçib.
Eyni zamanda Tramp qeyd edib ki, Vaşinqton və Tehran arasında gizli diplomatik kanallar hələ də fəaliyyət göstərir və ABŞ tərəfi İrana yenidən razılığa gəlməyi tövsiyə edir. Bu isə onu göstərir ki, hərbi əməliyyatlarla diplomatiya paralel şəkildə davam etdirilir və hərbi təzyiq danışıqlar üçün əsas alətə çevrilib.

İranda böhran yalnız xarici deyil, həm də daxili xarakter daşıyır
Mövcud vəziyyət göstərir ki, İranın qarşılaşdığı əsas problem yalnız ABŞ-la qarşıdurma deyil. Əsl böhran ölkə daxilində sürətlə dərinləşən siyasi parçalanmadır. Son həftələr baş verən hadisələr bunu açıq şəkildə nümayiş etdirir. Tehran mərhum ali rəhbər Seyid Əli Xameneinin dəfn mərasimindən ölkədə birlik və həmrəylik mesajı verməyə çalışsa da, meydanlarda ABŞ-la danışıq aparan qüvvələr və şəxslərin ünvanına səslənən şüarlar tam əks mənzərəni ortaya qoydu.

"Sazişçilərə ölüm!", "Pezeşkiana ölüm!" kimi çağırışlar göstərdi ki, ABŞ-la danışıqları dəstəkləyən siyasi qüvvələr artıq radikal dairələrin əsas hədəfinə çevriliblər.
Prezident Məsud Pezeşkianın dövlət televiziyasında hökumətlə silahlı qüvvələr arasında qarşıdurma yaradılması cəhdləri barədə açıqlaması da daxildə gedən mübarizənin nə qədər ciddi xarakter aldığını göstərir.

Parçalanma artıq SEPAH-ın daxilinə qədər gedib çıxır
Ən diqqətçəkən məqamlardan biri isə fikir ayrılıqlarının artıq yalnız islahatçılar və mühafizəkarlar arasında olmamasıdır. Bu gün parçalanma mühafizəkar düşərgənin öz daxilində də müşahidə edilir. SEPAH daxilində müxtəlif qrupların ABŞ-la danışıqlara münasibəti tamamilə fərqlidir.

ABŞ-la danışıqlara rəhbərlik edən parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf belə radikal qüvvələr tərəfindən "satqın" adlandırılır. Halbuki Qalibaf uzun illər SEPAH rəhbərliyində təmsil olunub və həmin struktur daxilində ciddi nüfuza malik siyasətçi hesab edilir. Bu fakt göstərir ki, İran hakimiyyətində vahid siyasi iradə artıq zəifləyib və daxili siyasi böhran getdikcə dərinləşməkdədir.

İran böhranından maraqlı olan yalnız radikallar deyil
İran daxilindəki radikal qüvvələr ABŞ-la razılaşmanın əleyhinə olduqları kimi, regiondan kənarda yerləşən bəzi böyük dövlətlər də Vaşinqton-Tehran münasibətlərinin normallaşmasını arzulamırlar. Çünki ABŞ-İran qarşıdurmasının davam etməsi yeni geosiyasi balansın formalaşmasına ciddi təsir göstərir.

Belə bir böhran ABŞ-ın resurslarını Yaxın Şərqdə saxlayır; Vaşinqtonun digər istiqamətlərdə fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdırır; regionda yeni təsir zonalarının yaranmasına şərait yaradır; enerji bazarlarında qeyri-sabitliyi artırır. Bu baxımdan İran böhranının uzanması bir sıra xarici aktorların maraqlarına da uyğun gəlir.

Moskva və Pekin gərginliyin tam aradan qalxmasını istəmirlər
Moskva və Pekin açıq şəkildə müharibənin tərəfdarı olmasalar da, ABŞ ilə İran arasında tam siyasi yaxınlaşmanın baş verməsi onların geosiyasi maraqlarına uyğun hesab edilmir. Çünki Vaşinqtonun Yaxın Şərqdə uğurlu diplomatik nəticə əldə etməsi ABŞ-ın qlobal mövqelərini gücləndirə bilər. Eyni zamanda İranın Qərblə münasibətlərinin normallaşması Rusiya və Çinin regiondakı strateji təsir imkanlarını zəiflədə bilər. Buna görə də böhranın tam həllindən daha çox, idarə olunan gərginlik modeli bəzi geosiyasi mərkəzlər üçün daha əlverişli görünür.

Münaqişənin coğrafiyası genişlənir
Son hadisələr göstərir ki, böhran artıq yalnız İran və ABŞ arasında məhdudlaşmır. İranın ABŞ hərbi obyektlərinə cavab zərbələri adı altında Körfəz ölkələrində və regionun digər nöqtələrində həyata keçirdiyi əməliyyatlar qarşıdurmanın miqyasını genişləndirir. Eyni zamanda Qırmızı dənizdə təhlükəsizlik vəziyyətinin yenidən gərginləşməsi də bu prosesin tərkib hissəsidir. Əgər bu tendensiya davam edərsə, Yaxın Şərqdə münaqişə coğrafiyası daha da böyüyə, enerji marşrutları və beynəlxalq ticarət yolları ciddi risk altına düşə bilər. Bu isə təkcə region ölkələri üçün deyil, dünya iqtisadiyyatı və qlobal təhlükəsizlik sistemi üçün də ciddi təhdid deməkdir.

Yeni mərhələnin əsas xüsusiyyəti nədir?
İslamabad sazişinin faktiki olaraq dağılması göstərir ki, ABŞ-İran münasibətlərində diplomatik mərhələ yenidən hərbi təzyiq mərhələsi ilə əvəzlənir. Vaşinqton hərbi gücdən istifadə etməklə Tehranı yeni şərtlərlə danışıqlara məcbur etməyə çalışır. İran isə həm xarici təzyiq, həm də daxildə dərinləşən siyasi parçalanma səbəbindən tarixinin ən mürəkkəb dövrlərindən birini yaşayır.

Bununla yanaşı, regiondakı və regiondan kənardakı müxtəlif geosiyasi aktorların maraqlarının toqquşması böhranın tezliklə həll olunmasını çətinləşdirir. Nəticədə Yaxın Şərq təkcə yeni hərbi eskalasiya ilə deyil, həm də yeni dünya düzəninin formalaşdığı əsas geosiyasi meydanlardan birinə çevrilir. Hazırkı proseslər göstərir ki, qarşıdakı dövrdə ABŞ-İran münasibətlərinin taleyi yalnız iki ölkənin qərarlarından deyil, həm də qlobal güclərin geosiyasi rəqabətinin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyindən asılı olacaq.